Jedne miastami zostały za Piastów, inne za Jagiellonów, bądź Wazów. Większości, prawa odbierał car. Co roku zazwyczaj w lipcu ogłaszana jest wstępna lista miejscowości, które w przyszłym roku zostaną (często ponownie) miastami. W poprzednich latach również na Mazowszu były wielkie powroty.
W ubiegłym roku trzy mazowieckie miejscowości zostały miastami. Wiadomo, że w tym roku odpowiedni wniosek złożył Sobolew z powiatu garwolińskiego. Kto na przestrzeni lat zyskiwał prawa miejskie? Czasem były to miejscowości, które miastami nigdy nie były. Częściej miały jednak prawa miejskie przez setki lat, nadane przez polskich królów, bądź na przykład mazowieckich książąt i odebrane przez cara po Powstaniu Styczniowym. Co roku w lipcu powstaje lista miejscowości, które zostaną miastami. Nie wiadomo, jakie miejscowości zmienią swój status, ani ile z nich znajduje się na Mazowszu. Dotychczasowa praktyka jest bardzo różna – rok 2024 to aż 34 nowe miasta, jedenaście na Mazowszu. Rok później siedem nowych miast i tylko jedno w województwie mazowieckim. Przypomnijmy, jak wyglądało to w ostatnich latach (2021 – 2026).
Król Jagiełło awansował, ruski car degradował
W roku 2021 miastami zostało dziesięć miejscowości w Polsce, trzy na Mazowszu: Sochocin, Wiskitki, Solec nad Wisłą. Sochocin miastem był setki lat, od 1385 roku. Solec nad Wisłą był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego, od około 1370 roku. Wiskitki miały prawa od XIV wieku i ponownie od XVII wieku. Sochocin, Wiskitki i Solec nad Wisłą miastami ponownie zostały w 2021 roku. Rok później (2022) prawa miejskie ponownie uzyskało dziesięć miejscowości, trzy – Cegłów (miasto od Zygmunta III), Nowe Miasto (pamiętające książąt mazowieckich) i Jedlnia-Letnisko (folwark łowiecki Władysława Jagiełły) – na Mazowszu. Rok 2023 to piętnaście nowych miast w Polsce, cztery na Mazowszu: Bodzanów, Jadów, Jastrząb i Latowicz. Pierwsza była miastem jeszcze za książąt mazowieckich. Jadów czas świetności przeżywał w XIX wieku. Prawa miasta Jastrząb potwierdzali Władysław Jagiełło i Stefan Batory. Setki lat miastem była miejscowość Latowicz. Wszystkie cztery straciły prawa po Powstaniu Styczniowym. Odzyskały w 2023 roku.
Rekord 2024
Rok 2024 przyniósł rekord. Prawa miejskie uzyskały aż 34 miejscowości w Polsce i aż 11 na Mazowszu: Ciepielów, Dobre, Gielniów, Głowaczów, Maciejowice, Magnuszew, Odrzywół, Osieck, Przytyk, Siennica, Sienno. Ciepielów prawa miejskie zyskał za ostatnich Jagiellonów, stracił po Powstaniu Styczniowym. Również władze carskie odebrały prawa miejscowości Dobre, ale przed Powstaniem, w roku 1852. Gielniów miastem był od 1455 roku, stracił prawa w roku 1870, po Powstaniu Styczniowym. Podobnie Głowaczów, z tym że prawa miejskie miejscowość miała dziesięć lat dłużej, w latach (1445-1870). Maciejowice miastem były w latach 1507 – 1870. Magnuszew miastem został trzeci raz, wcześniej był nim w latach 1377–1576 oraz 1776–1870. Miastami były też Odrzywół w latach 1418 – 1867. Osieck (1558 – 1870. Przytyk w latach 1488 – 1870, Siennica 1526 – 1870, Sienno (1421 – 1870). Od 1 stycznia 2024 wszystkie zostały miastami ponownie.
I mniej miast w kolejnym roku
W roku 2025 też padł rekord, ale w drugą stronę. Na siedem nowych miast w Polsce, tylko jedno, Kazanów, znajduje się na Mazowszu. To również miasto z długą historią – lokowane w 1566 roku, prawa miejskie utraciło w 1870. Wreszcie rok 2026, w którym prawa miejskie uzyskało sześć miejscowości w Polsce, ale już trzy na Mazowszu. To Stanisławów w powiecie mińskim, Małkinia Górna w powiecie ostrowskim, Staroźreby w powiecie płockim. Stanisławów był miastem w latach 1523 – 1870. Inną historię ma Małkinia Górna, która od XIX wieku była ważnym węzłem kolejowym, ale miastem została po raz pierwszy. Bogatą historię mają Staroźreby. Miastem zostały po raz pierwszy, ale ich historia sięga czasów piastowskich. Niebawem (zazwyczaj jest to lipiec) Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji przedstawi wstępną listę miejscowości, które zostaną miastami. Ostatecznie stanie się to od 1 stycznia 2027 roku.
Jakie warunki musi spełnić miejscowość, by zostać miastem?
Bogata historia, posiadanie praw miejskich w przeszłości to niewątpliwy atut, który pomaga miejscowości w zostaniu miastem. Nie jest to jednak warunek obligatoryjny. Ważnym kryterium (choć dopuszczalne są wyjątki), jest bycie siedzibą gminy. Miasto musi zamieszkiwać minimum 2 tysiące mieszkańców. Choć i od tej reguły bywały wyjątki, na przykład świętokrzyska Wiślica, ma jedynie 500 mieszkańców. Jednocześnie też bardzo bogatą historię. Konieczne jest zamieszkiwanie miejscowości przez minimum 60 proc. ludności zatrudnionej poza rolnictwem. To akurat warunek coraz prostszy do spełnienia, bo liczba zatrudnionych w rolnictwie regularnie się zmniejsza. Miejscowość powinna być jedynym miastem w gminie – wnioski miejscowości, które miałyby być „miastem nr dwa”, w ostatnich latach przepadały. Ważne są kryteria urbanistyczne. Miasto powinno mieć klasycznie miejski układ urbanistyczny z rynkiem, zwartą zabudowę typu miejskiego. A także posiadać asfaltową nawierzchnię ulic, kanalizację burzową, chodniki, oświetlenie ulic. Konieczne są też poparcie mieszkańców w konsultacjach społecznych oraz pozytywna opinia wojewody.
